Przyrost masy ciała – przyczyny metaboliczne, hormonalne i farmakologiczne

Przyrost masy ciała to zwiększenie masy organizmu wynikające najczęściej z dodatniego bilansu energetycznego, ale może być również konsekwencją zaburzeń hormonalnych, metabolicznych lub zatrzymywania płynów. Nagła lub niewyjaśniona zmiana masy ciała wymaga diagnostyki medycznej.

• Najczęstszą przyczyną jest długotrwały dodatni bilans energetyczny
• Zaburzenia hormonalne, w tym niedoczynność tarczycy i PCOS, mogą sprzyjać tyciu
• Insulinooporność zwiększa odkładanie tkanki tłuszczowej
• Zatrzymywanie płynów może imitować przyrost tkanki tłuszczowej
• Niektóre leki, zwłaszcza kortykosteroidy, sprzyjają wzrostowi masy ciała

Zobacz też: Nietolerancje pokarmowe – objawy, diagnostyka i postępowanie dietetyczne

Czy dodatni bilans energetyczny jest najczęstszą przyczyną przyrostu masy ciała?

Przyrost masy ciała najczęściej wynika z długotrwałego dodatniego bilansu energetycznego, czyli sytuacji, w której podaż kalorii przekracza ich wydatkowanie.

Nadwyżka kaloryczna prowadzi do magazynowania energii w postaci tkanki tłuszczowej. Mechanizm ten jest dobrze udokumentowany w badaniach metabolicznych i stanowi podstawową przyczynę nadwagi i otyłości.

Zmniejszona aktywność fizyczna, siedzący tryb życia oraz wysoko przetworzona dieta sprzyjają utrzymywaniu dodatniego bilansu energetycznego. W niektórych przypadkach przyrost masy ciała może być związany również z rozwojem masy mięśniowej, np. podczas treningu siłowego.

Czy niedoczynność tarczycy i PCOS mogą powodować przyrost masy ciała?

Przyrost masy ciała może być związany z zaburzeniami hormonalnymi, zwłaszcza niedoczynnością tarczycy oraz zespołem policystycznych jajników (PCOS).

W niedoczynności tarczycy spowolnienie metabolizmu sprzyja zwiększeniu masy ciała, częściowo w wyniku retencji wody i zmniejszonego wydatku energetycznego. Choroba Hashimoto jest najczęstszą przyczyną tego zaburzenia.

W PCOS zaburzenia hormonalne i współistniejąca insulinooporność sprzyjają odkładaniu tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicy brzucha. Zmiany metaboliczne mogą utrudniać redukcję masy ciała mimo stosowania diety.

Jak insulinooporność i zespół Cushinga wpływają na masę ciała?

Przyrost masy ciała może być konsekwencją zaburzeń osi hormonalnej, takich jak insulinooporność czy zespół Cushinga.

Insulinooporność sprzyja zwiększonemu wydzielaniu insuliny, która działa anabolicznie i ułatwia magazynowanie tłuszczu. W efekcie rozwija się otyłość brzuszna i zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2.

Zespół Cushinga, związany z nadmiarem kortyzolu, prowadzi do charakterystycznego odkładania tkanki tłuszczowej w okolicy tułowia i twarzy. Kortyzol zwiększa glukoneogenezę i wpływa na redystrybucję tłuszczu w organizmie.

Czy zatrzymywanie płynów i leki mogą powodować wzrost masy ciała?

Przyrost masy ciała nie zawsze wynika ze zwiększenia tkanki tłuszczowej – może być spowodowany zatrzymywaniem płynów.

Retencja płynów występuje w przebiegu chorób serca, nerek i wątroby. Obrzęki mogą powodować szybki wzrost masy ciała w krótkim czasie.

Niektóre leki, takie jak kortykosteroidy, antydepresanty czy leki antykoncepcyjne, mogą wpływać na apetyt, metabolizm lub gospodarkę wodno-elektrolitową.

Do objawów wymagających konsultacji należą:

• Nagły wzrost masy ciała w ciągu kilku dni
• Obrzęki kończyn dolnych
• Duszność
• Zmiany w oddawaniu moczu

Q&A

Czy każdy przyrost masy ciała oznacza nadmiar tkanki tłuszczowej?
Nie. Może wynikać z zatrzymania płynów lub wzrostu masy mięśniowej.

Czy hormony mają duży wpływ na masę ciała?
Tak, szczególnie zaburzenia tarczycy, kortyzolu i insuliny.

Czy stres może sprzyjać tyciu?
Przewlekły stres zwiększa wydzielanie kortyzolu, co może sprzyjać odkładaniu tkanki tłuszczowej.

Kiedy zgłosić się do lekarza?
Gdy przyrost jest szybki, niewyjaśniony lub towarzyszą mu obrzęki i inne objawy ogólne.

Źródła:

1. Hall KD et al. Energy balance and its components. Lancet.
2. American Thyroid Association Guidelines.
3. Teede HJ et al. International evidence-based guideline for PCOS.
4. Nieman LK et al. Cushing’s syndrome. New England Journal of Medicine.
5. World Health Organization. Obesity and overweight fact sheet.